In het holst van de nacht kwamen ze bijeen, de Antwerpse protestanten, om te waken voor de poort van Het Steen. Daar, in de stedelijke gevangenis, zat predikant Christoffel Fabritius vast. Het was oktober 1564. Hij zou die morgen terechtgesteld worden. Ze brachten de nacht door met bidden en het zingen van psalmen. In het vroegste morgenuur ging de poort open en werd Fabritius, vergezeld door de schout, de beul en een stel bewakers, naar de Grote Markt gebracht, waar de brandstapel klaarstond.

Eenmaal aangekomen begon de beul Frabritius te wurgen, wat gebruikelijk was voordat iemand op de brandstapel werd gezet. De protestanten zongen zo hard ze konden, om het geschreeuw te overstemmen.

Maar niet allemaal. Een paar raapten de stenen op die op het plein lagen (het stadhuis was in aanbouw) en begonnen de schout en de beul te bekogelen. Die zetten het op een lopen - maar voordat hij wegrende, stak de beul een ijzeren pin door Fabritius' borst, om zeker te weten dat het vonnis was volbracht.

Daarmee was de chaos compleet; de protestanten zetten de achtervolging in. Het lijk van Fabritius lag urenlang op de uitgestorven Grote Markt. De schout wilde weleens zien wie het lef had om het te komen halen. Uiteindelijk liet hij het in de Schelde gooien.

Het kon gewoon niet meer, openbare terechtstellingen. Steeds vaker liepen ze uit op rellen. Twee jaar daarvoor nog, in Valenciennes, was de menigte het schavot opgeklommen en had de twee terdoodveroordeelden bevrijd. Veel steden durfden überhaupt geen doodvonnissen meer uit te voeren.

Maar het Spaanse bestuur was onverbiddelijk in de Lage Landen. Het Antwerpse stadsbestuur had Fabritius het liefst in de kelder van Het Steen terechtgesteld, maar landvoogdes Margaretha van Parma stond erop dat het in het openbaar zou gebeuren. Iedereen moest kunnen zien wat ketters te wachten stond. En dat er recht geschiedde.

Dit was precies de reden waarom vonnissen al eeuwenlang in het openbaar werden uitgesproken en uitgevoerd. Natuurlijk, executies waren fascinerend en trokken daarom veel bekijks. Maar de toeschouwers kwamen niet voor de sensatie, niet om bloed te zien. Ze kwamen kijken hoe het recht zegevierde.

Isabel Casteels (1994) promoveerde in Leuven op een onderzoek naar de toeschouwers van openbare terechtstellingen in de 16de eeuw, in de Nederlanden. Wie waren dat?

Bronnen genoeg. Dankzij de felle jacht op protestanten en hun sympathisanten, eerst onder Karel V, daarna onder Filips II, steeg het aantal doodvonnissen tot recordhoogte. Oude regels en tradities golden niet meer. Een arme schoenlapper die iets had gezegd, een rijke koopman die een boekje van Calvijn bezat of gewoon een monnik die christelijke naastenliefde had betoond: iedereen kon worden veroordeeld tot de brandstapel.

Het was een beangstigende, onheilspellende afbraak van het recht. In vele steden begonnen chroniqueurs het aantal doodvonnissen bij te houden. Ook noteerden ze wat er rond het schavot gebeurde. Casteels deed er haar voordeel mee.

De kronieken van de dood is een bewerking van haar proefschrift. Casteels heeft haar materiaal anders gerangschikt, in aparte hoofdstukken over de rechtbank, de beul, de patiënt (zo heette in die tijd een terdoodveroordeelde) en zo meer. Maar onder dat keurig aangeharkte verhaal gaat nog steeds een ander, schokkend verhaal schuil. Dat van de ondergang van het Spaanse gezag. En het schavot speelt daarin een hoofdrol.

De executies hadden de bevolking moeten temmen en de Reformatie moeten terugdraaien. Maar de protestanten voldeden niet aan wat er in die tijd van toeschouwers werd verwacht. Ze zwegen niet, ze keerden niet verslagen huiswaarts. Ze zongen, gooiden met van alles en nog wat, ze vochten terug. De autoriteiten kwamen met zwaardere repressie, met nog meer vonnissen, en dat zorgde voor nóg meer onrust. Stadsbesturen zagen hun stad uiteenvallen en hun invloed slinken. Ze smeekten de overheid om het rustiger aan te doen.

Op hun beurt zagen gewone burgers steeds meer willekeur en wreedheid, en kregen ze steeds meer sympathie voor de vervolgden. Twee jaar na de dood van Fabritius brak de Beeldenstorm uit. Margaretha schrok eerst terug, maar trok daarna de teugels weer strak aan. Kort daarop verving Filips haar door een ijzervreter, de hertog van Alva. Zijn 'Bloedraad' zag erop toe dat de steden alle doodvonnissen ook echt uitvoerden. De rest is geschiedenis.

Casteels' De kronieken van de dood is een fraai boek, vol bizarre details en anekdoten. De Nederlandse Opstand was een strijd om vrijheid van geloof, zeker. Maar het slagveld was het schavot. Het was dáár dat de Spanjaarden de protestanten wilden verslaan. En waar ze de strijd uiteindelijk verloren.